Zeytinin Ekolojik İstekleri

Zeytin yağışı bol olan ılık bir kışa, kuru ve sıcak bir yaza, kısa ilkbahar ve uzunca sonbahara sahip iklimi olan Akdeniz havzasının yerli bir bitkisidir. Zeytin 30-45°C kuzey ve güney enlemleri arasına düşen ılık mutedil ve suptropik iklim koşullarında ticari anlamda yetiştirilebilmektedir. Tropik bölgede de zeytin yetişir fakat, ürün verebilmesi için dinlenme sağlayan bir yüksekliğe kadar çıkılmak gerekir. Akdeniz bölgesinde normal çıkabildiği yükseklik 800 m dir.

Sıcaklık: Zeytin yaprağını dökmeyen bir meyve türü olarak turunçgillere göre soğuğa daha dayanıklıdır. Zeytin yetişen bölgelerde yıllık ortalama sıcaklık 15-20 °C dir. Maksimum sıcaklık 40°C nin üstüne çıktığı halde zeytinde bir zarar yapmaz. Minimum sıcaklığa dayanma bakımından yabani formlarla kültür formları arasında fark vardır. Diğer meyve türlerinin aksine, kültür formları -9 °C ye kadar dayanabil¬dikleri halde, yabani formlar -7°C ye kadar dayanabili¬rler.

Düşük sıcaklıkların yani donun etkisi aşağıdaki koşullara bağlıdır:

Don süresi
Rüzğar ve nisbi nem
Yöney
Toprak nemi
Çeşit farkı

Bu faktörler nedeniyle dar bir saha içinde bile dondan meydana gelmiş zararlar bir ağaçtan diğerine büyük değişik¬likler gösterir. Dondan devamlı zararlar meydana geliyorsa sıcaklığın -4 -5 °C den aşağı düştüğü sahalara zeytin dikmekten kaçınmalıdır. Don zararları; yaprakları döker, dalcıkları öldürür. Kabukları çatlatır. Bu dal kanserine tutulmayı kolaylaştırır ve nihayet don ağaçları toprak seviyesine kadar öldürebilir. Donun kabuklarda meydana getirdiği çatlaklarda Yara koşnili fazlalaşarak zarar yapar.

Zeytinde çiçeklenme geç olduğundan ilkbahar donları o derece önemli değildir. Ancak genç dalları ve infloresensleri öldürür. Erken sonbahar donları meyveye zarar verir ve bunlar ancak yağlık olarak değerlendirilir.

Kış dinlenmesi

Zeytin soğuğa duyarlı bir meyve türü olmasına karşılık çiçek tomurcuğu oluşumu için oldukça düşük sıcaklığa muhtaçtır. Tropik bölgede yetişmesine karşılık meyve vermeyişinin nedeni de budur.

Hartmann tarafından California'da yapılan çalışmalarda; çiçek tomurcuğu oluşumu için Ocak ayında ortalama sıcaklığın +10°C nin altında kalması gerekmektedir. Ancak bundan sonra yeterli ürün alınabilmektedir (California'da Sevillano ve Ascolano çeşitleri +6°C altında 2000 saat kaldıkları takdirde normal ürün vermektedirler).

Kışın düşük sıcaklık çiçek tomurcuğu oluşumu için zorunlu olmakla beraber vegetatif gelişme için buna gerek yoktur.

Çeşitli bölgelerde yıllık ürün miktarının kış soğukları ile çok yakından ilgili bulunduğu saptanmıştır. Çiçek oluşumu ve meyve miktarı kış dinlenmesi ile orantılı olarak artmak¬tadır.

Yunanistan'da yapılan çalışmalar kış dinlenmesi bakımından farklı sonuçlar vermiştir. Burada bazı çeşitlerin Aralık ayında -1,3 ye, Ocak ayında -2,0 ye maruz kalması gerektiğini göstermiştir (FAO, 37). Bazı çeşitler için ise Aralık ve Ocak ta sırasıyla 0.8°C ye ve +4.3°C yeterli olmaktadır.

Kuzey Afrika'da Sfax bölgesinde Chemlali çeşidinin başarıyla yetiştirilebilmesi, bu çeşidin kış dinlenme ihtiyacının azlığından ileri gelmektedir. Bu bölgede uzun yılların Ocak ortalama sıcaklığı +11.5°C dir.

Yağış: Akdeniz bölgesinde yaz kuraktır ve yıllık yağış miktarında değişmeler de fazladır. Ağaç sonbahar yağmurları başlayıncaya kadar topraktaki nemle yaşamını sürdürmek zorundadır. Ürün üzerinde etkili olan en önemli faktörler toprak ve özellikle yağıştır. Suyu tutma kapasitesi iyi olan topraklarda (Sfax bölgesi gibi) yılda 200 mm yağış dahi yeterli olmaktadır. Tabii bu bir extrem haldir ve bu gibi yerlerde mesafe 18x18 hafta 24x24 m gibi çok geniş tutulmak¬tadır.

Yağışı 400 mm den az olan yerlerde yabani zeytine raslanmamaktadır. 400-600 mm yağışlı yerlerde suyu iyi tutan topraklar da, 600 mm den yukarı yerlerde ise her çeşit toprakta yabani zeytin bulunur. Ürün bakımından en kritik mevsim Eylül ayıdır; bu ayın yağışları ürün miktarını belirleyen en önemli faktörlerden birini oluşturur. Toprakta suyun muhafazası bakımından da Ocak-Mayıs aylarındaki yağışlar önemlidir. Çiçek zamanı olan yağışlar ise tozlanma ve döllenmeyi olumsuz yönde etkiler. Normalde yeterli yağış düşmezse verim az, meyve küçük, kalitesi ve yağış oranı düşüktür.

Kar: dalların kırılması bakımından önemlidir. Bilhassa iyi budanmamış ağaçlarda büyük zararlar meydana getirir. Onun için kar yağışıdan sonra dallar silkelenmelidir.

Dolu: iki türlü etki yapar:

1. Mekanik zarar: Çiçek, meyve dökme, yaprak ve dal yaralama,
2. Dolu yaralarından bakteri ve mantarların girerek zarar yapması: Bilhassa bakterium savastanoi (zeytin dal kanseri) dolu yaralarından girerek büyük zararlara yol açar. Soğuk zararırın ve dolu yağışının fazla olduğu bölgelerde potaslı gübrelerle gübreleme, kısmen don zararı ve bakteri zararını önlemede rol oynar.

Oransal nem: Zeytin yüksek oransal nemi sevmez. Kara- ballığa yakalanır. Genel olarak zeytinin denizden en az 1-2 km içeride dikilmesi önerilir. Buna karşın bazı çeşitler deniz kenarında da zarar görmeden yetişebilmektedirler. Oransal nemin az olması halinde ise zeytinin topraktan alacağı su miktarı artacaktır. Ege ve Akdeniz bölgemizde sahilde zeytin olduğu halde oransal nemin zararı görülmez. Oransal nemin etkili oluşunda rüzgârın esiş yönünün rolü büyüktür. Uzun süren nemli ilkbahar tozlanma ve döllenmeye mani olarak meyve tutumunu azaltır. Kuru rüzgârlarda, samyeli gibi dökümü arttırır.

Sis: çiçek zamanı tozlanmaya engel olarak döküme neden olur.

Rüzgar: Zeytin rüzgârdan pek zarar görmemekle beraber devamlı ve kuvvetli rüzgârlar zarar yapar. Bu gibi yerlerde zeytinlik yapmaktan kaçınmalıdır. Zeytin dikilecekse sık dikimden ziyade aşağıdan taçlandırma yönüne gidilmeledir. Eski usulde dikilmiş zeytinlerde rüzgâr kıranlar etkili olmamaktadır ve aynı zamanda sulama olanağı bulunma¬dığından rüzgâr kıranlar kurma da önerilmemelidir.

Yükseklik: Zeytin tarımı fazla yükseklerde iki nedenle yapılamaz:

1. Bu yerler genellikle kar bölgeleridir, soğuktur.
2. Zeytin buralarda geç çiçek açar ve çok erken dinlenmeye girer. Mahsul ve mahsülün kalitesi yeterli olmaktan çıkar.

Akdeniz bölgesinde zeytinin ulaşabildiği yükseklik 1000 m ye çıkar (Sicilya'da Etna yanardağında). Türkiye'de zeytinin yetiştiği en yüksek yer Adana'dır (1150 m). Akdeniz bölgesinde 650-700 m'de kapama zeytin bahçelerimiz vardır. Zeytin Güney Amerika'da Meksika, Arjantin ve Uruguay'da 23 enlem derecesine iner. Yalnız buralarda ürün verebil¬mesi için yükseğe çıkar. 1200-1600 m yükseklikte verimli zeytin¬likler, hatta mikro klimalarda 2000 m yükseklikte zeytinlik¬ler vardır.

Yöney: Zeytin ışığı sever, güneşe bakan meyilli yöneylerde iyi netice verir. Bu gibi yöneyler, soğuk, son yetişme sınırı olan Marmara bölgesi, Ege'de, Denizli, Çanakkale gibi yerlerde önemlidir. Bununla beraber sıcak ve kurak bölgelerde doğu, batı, hatta nemi iyi sakladıklarından kuzey yöneyler zeytinlerin yoğun bulunduğu yerlerdir. Uzun süren güneşli, sıcak yazlar yağ birikimini iyileştirir. Sisli, bulutlu, serin havalar ise geriletir.

Toprak İstekleri

Fransız Coupine göre "Zeytin fakir toprakların zengin bitkisidir. Toprak bakımından seçici değildir, yeterki toprak zeytininin yaşaması için gerekli olan suyu içersin. Bu halde nemi bol bölgeler için toprak o derece önemli değildir. Kurak bölgelere gelince durum değişir. Kurak bölgelerde ağacın yazı zararsız geçirebilmesi için bütün yağış toprakta saklanmalı ve buharlaşm¬aya engel olunmalıdır. Bunu sağlamayan topraklar¬da zeytin yetiştirilemez. Bunun için ise:

Yağışların çabuk emilebilmesi için toprağın belirli bir derinliğe kadar geçirgen olması lazımdır.

Yağmur sularının toprağa nüfuzu için toprağın su tutma kapasitesinin düşük olması gerekir. Bu bakımdan hafif kumlu topraklar en uygun olanlardır. Tunus'da Sfax bölgesinde yıllık yağışın 200 mm olduğu yerlerde toprağın geçirgenliği % 5 i geçmez ve yağmur sularının nüfuzu saatte 15 cm dir. Bu koşullarda: 15 mm yağış 6 da 0.30 m derine inmektedir. 150 mm lik bir yağış bu toprakta 3 m kadar nüfuz edebilir.

Sfax'da kil+kireç toprakta: 10 u geçmemelidir. Bunun % 20 olduğu yerlerde zeytin yetişemiyor. Toprağın geçirğenli¬ğinin derinleştikçe azalması çok iyidir. Derinlerde kil % 10-30 olabilir; bu topraklarda köklerde iyi gelişmektedir.

Sulanmayan ve az yağışlı bölgeler için ideal toprak: yüzeyde 0.50-100 cm hafif ve kumlu geçirgen bir tabaka; daha derinlerde geçirgenliğin azalması şeklinde tarif edilebilir. Yüzeydeki kumlu toprak rüzgâr erozyonu bakımından bir sakıncadır, bu nedenle toprağın üst kısmında da % 5 lik kil arzu edilir.

Sulanan yerler için uygun toprak: Zeytin geçirgen olan her toprakta yetişmekle beraber fazla alkali olmamak koşuluyla en iyisi yüzeyde geçirgen olan tınlı topraklardır. Bu topraklarda hem toprak işlemesi kolay olur, hem de derim zamanı yağışları derimi güçleştirmez. Görülüyor ki profilde suyu geçirmeyen bir tabakadan sakınmak gerekir. Her iki halde de toprak yüzeyi geçirgen olmaladır.

Toprağın kimyasal özellikleri

Zeytin dikilecek toprakta bulunması gereken yeterli gıda maddeleri % 10 dan fazla kireç ihtiva eden topraklarda beher kilogramda 0.75 g P2O5, % 10 dan az kireçte beher kg da 0.60 g P2O5; Potas bütün topraklarda beher kg da 0.4 K2O; Azot beher kg da 1-1.5 g dır.

Ağaçlara verilecek dikim aralığı kurak bölgede yalnız su bakımından değil, besin maddeleri bakımından da önemlidir. Tunus'da besin maddelerince fakir topraklarda 20 m ara ile dikilen zeytinler normal gelişme gösterip ürün vermektedir¬ler. Normal topraklarda ağaç başına 200 m3 toprak düşmekte iken 20x20 m dikim ile ağaç başına 2000 m3 toprak düşmekte¬dir. Ancak bu sayededir ki ağaçlar normal ürün verebilmekte¬dirler.

Zeytin orta asit ve alkali topraklarda iyi gelişir ve ürün verir. pH 8.5 ve yukarısı ağaçların gelişmesini zayıflatır. Zeytinin tuza (sodyum klorür) dayanıklılığı 1 kg. toprakta 1 g dır. Tuzlu topraklarda mısır ve arpa iyi sonuç veriyorsa orada zeytin yetişebilir. Zeytin ağaçları kireç ve bor'ca zengin topraklarda da iyi gelişirler.

Yağışı 500 mm den fazla yerlerde sakız (pictacia lentiscus) yetişen yerlerde zeytin de iyi sonuç verir. 200-300 mm de defne bir endikatör bitki olabilir.

Haftanın Videosu

önceki videoları izlemek için lütfen sol üst köşedeki oynatma listesi ikonuna tıklayınız...www.muzikguncesi.com/