Zeytinin Sistematiği ve Önemli Çeşitlerimiz

Takım: Lamiales (önceden Ligustrales)
Familya: Oleaceae
Genus: Olea

Olea'nın tropik ve subtropik bölgelerde 20 den fazla türü vardır. Fakat bunlardan yalnız zeytin yenilebilecek meyveler verir. Olea'nın en önemli türü olan zeytin; Olea europaea dır. Bunun iki alt türü vardır.

1. Olea europaea sativa (Kültür zeytini)
2. Olea oleaster (Yabani zeytin-delice)

Olea europaea'nın iki alt türünün özellikleri

Olea europaea oleaster: Olea europaea oleaster'de yapraklar küçük, etlimsi ve dikenlidir. Dallar köşeli ve meyveleri küçüktür. Ege'de anaç olarak kullandığımız başlıca iki tip delice vardır. Bunlardan birincisi Ak delice dir ki kuvvetli büyür ve yaprakları diğerine göre daha iri ve daha açık renktedir. İkincisi Kara delicedir. Bu çok yavaş büyür, yaprakları çok küçük ve koyu renklidir. Aşıya geç geldiği için yetiştirici fazla kullanmaz. Halbuki bu bodur bir anaçtır ve ufak ağaç yapar.

Olea europaea sativa: Yapraklar daha büyük, dallar yuvarlak ve dikensizdir. Olea europaea sativa adı altında ehli ve yabani birçok tip vardır. Sativa'ya dahil yabani tipler kendiliğinden yetişmiş durumda yabani zeytinliklerde bulunur ve ehli zeytinlerin özelliklerine çok benzeyen tarafları vardır. Bu gibi yabani zeytinliklerin, ehli zeytin çekirdeklerinin kuşlar tarafından etrafa dağıtılmaları neticesi meydana geldiği kabul edilmektedir.

Olea europaea sativa'ya dahil ehli zeytinin pek çok çeşidi vardır. Akdeniz havzasındaki zeytinci ülkelerden her birinde yüzden fazla zeytin çeşidi bulunmaktadır. Meyvenin morfolojik özellikleri; iklim, toprak ve bakım koşullarına göre değişebildiği için zeytin çeşitlerinin kesin ayırımlarının yapılması çok güçtür. Mutasyonlar nedeni ile bir çeşit içinde bile farklı tipler meydana gelmiştir. Bu nedenle bölgelerin önemli çeşitlerinde seleksiyon çalışmaları yapılmaktadır.

Zeytincileri en çok ilgilendiren kalite özellikleri arasında yağ verimi, yağ kalitesi ve danenin ortalama ağırlığı, hastalıklara dayanıklılık vs. vardır. Dane ağırlığı ve yağ oranı başlıca aranan özelliklerdir.

Zeytin çeşitleri genel bir ayrımla yağlık ve salamuralık (yemeklik) olmak üzere iki gruba ayrılırlar. Bu ayrım kesin değildir. Bugün ülkemizde yağlık zeytinlerden salamura yapılmakta, salamuralık çeşitlerden de yağ elde edilmektedir (Ayvalık örneği). Ayrım geneldir. Salamuralık zeytinler daha önce de değinildiği gibi siyah ve yeşil salamuralık olarak ikiye ayrılırlar.

Önemli Zeytin Çeşitleri

Ülkemizde her bölgede lokalize olmuş birçok çeşit vardır. Bunlardan yağ ve salamura olarak yararlanılmaktadır. Bölgelerimize göre önemli zeytin çeşitlerimiz:

Maramara Bölgesi

Gemlik: Bölgede bu çeşide Kaplık, Kıvırcık, Kara ve Trilye isimleri de verilir. Orijini Kocaeli'nin Gemlik ilçesidir. Bölgedeki zeytin ağaçlarının % 80 ni Gemlik çeşididir. Bilhassa Mudanya, Gemlik, Orhangazi ve İznik'te yoğundur. Siyah yemeklik olarak ülkemizin en iyi çeşididir. Danenin rengi siyah, parlak, şekli muntazam ve yuvarlağa yakındır. Çekirdeği etten kolay ayrılır. Yağ oranı % 29.98 ve bir kiloda ortalama 268 dane bulunur. İyi bakım şartlarında düzenli ürün verir. Kısmen kendine verimlidir. Çelikle kolay üretilir.

Edincik su: Bandırma ve Erdek'te yaygındır. Erdek su zeytini diye de adlandırılır. Orijini Balıkesir ilinin Edincik ilçesidir. Siyah salamuralık olarak kullanılan bu çeşidin su miktarı yüksek, yağ oranı düşüktür, % 16.71, dane rengi siyah, parlak, şekli güvercin yumurtasını andırır. Kiloda ortalama 200-220 dane vardır.

Karamürsel su: İzmit ve ilçelerinde yaygın olan bu çeşit Karamürsel'de de yoğundur. İri yeşil salamuralık bir çeşittir. Yağ oranı düşük, % 18.60 çekirdeği iridir. Kiloda 140 dane bulunur.

Samanlı: İznik ve Karamürsel'de yaygındır. Acılık maddesi az olduğu için kolayca tadlanır. Yeşil salamuralık bir çeşittir. Orta irilikte, kiloda 250 dane bulunur, tombulca, yağ oranı orta, % 20.77 dir.

Ege Bölgesi

Memecik: Ege bölgesinin en yaygın çeşididir. Büyük ve küçük Menderes vadilerinde ve Muğla'da yaygındır. Bölge zeytinlerinin % 50 den fazlasını bu çeşit oluşturur. Memeciğe taşarası, Aşıyeli Kemalpaşa'da Tekir, Bayındır'da Gülünbe, Aydın civarında _ehir ve Milas'ta yağlık veya Milas yağlık adları da verilir. Orijini Muğla ilidir. Ağaçları nisbeten büyük taç oluşturur. Memecik kuraklığa dayanıklı verimli ve yan dalları sarkık büyüyen bir çeşittir. Periyodisite gösterir. Bölgede biraz erken toplanarak yeşil daha sonra pembe ve siyah salamurası yapılır. Siyah salamura olarak kullanımı artmıştır. Esas yağlık bir çeşittir. Kendine özgü bir zeytin kokusu vardır. Dane rengi siyah, parlak, şekli muntazam olup, uç kısmında ufak bir çıkıntısı, memeciği mevcuttur. Dane etlidir. Yağ oranı % 22-24 l kiloda ortalama 210 dane bulunur. Verimlidir. Soğuk ve kuraklığa aşırı duyarlı değildir. Salamura yapıldıktan sonra renk, kahverengi olur. Rengi koyulaştırmak için karaboya kulanılır.

Ayvalık yağlık: Körfez bölgesi denilen Ayvalık, Edremit, Burhaniye ve Havran ilçelerindeki zeytinliklerin hemen tamamı Ayvalık yağlık çeşidinden meydana gelmiştir. Orijini Edremit'tir. Çanakkale'de ve İzmir civarında da Ayvalık çeşidi vardır. Ayvalık çeşidine Edremit, Havran ve Yayaköyünde Edremit yağlık, Bergama'da Şakran, bazı yerlerde de Midilli veya Ada zeytini ismi verilmektedir.

Bölge zeytinlerinin % 25 ini oluşturarak ikinci sırayı alır. Orta büyüklükte bir taç oluşturur. Genç dalları önce dik büyür, daha sonra sarkar, 2-3 yaşındaki dalları açık zeytin yeşili bir renge sahiptir. Dallanması seyrektir. Kurağa duyarlıdır. Periyodisiteye temayülü azdır. Yağlık bir çeşittir. Bölgede pembe ve siyah salamurası da yapılır. En iyi zeytin yağı bu çeşitten elde edilir. Danesi küçük ve yuvarlakçadır. Ucunda sivrilik yani meme çıkıntısı yoktur. Çekirdeği küçük bazı tiplerinde iricedir. Yağ oranı yüksek olup % 24.72, ortalama 1 kilosunda 274 dane vardır. Partenokarp meyve yapar (boncuklama).

Domat: Akhisar ilçesinin Yayaköyü bucağından yayıl¬mıştır. Ülkemizin en iyi yeşil salamuralık zeytinidir. Çekirdeği çıkarılarak içi havuçlu veya biberli salamurası da yapılır. Yani dolgu zeytine elverişlidir. Ağacı kuvvetli büyür. Yağ oranı % 20.57 civarındadır. Etli bir zeytindir. Dane şekli ovale kaçar ve üzerinde daneyi uzunlamasına kateden ve karşılıklı iki omurga, sırt vardır. Dane rengi açık yeşilimtrak sarıdır ve olgunluğunda şarabi bir renk alır. 1 kg da ortalama 180 dane bulunur.

Memeli: Menemen, Emiralem, Kemalpaşa ve Turgutlu'da yaygındır. Çekişte zeytin veya Akzeytin olarak da isimlendirilen memeli yeşil salamuralık olarak önemlidir. Özellikle yeşil kırma zeytin olarak önemlidir. Kırma zeytin yapıldığında meyve eti çekirdekten kolay ayrılır. Ağacı kuvvetli büyür. Kurağa dayanıklılığı iyidir. Periyodisite gösterir.

Danenin uç kısmında çıkıntısı karekteristiktir, Memeli ismi buradan gelmiştir. Daneleri yuvarlak olmayıp sap ve uç kısmına doğru ovaldir. Rengi açık yeşilimsi sarıdır. Bu nedenle Ak zeytin denir. Sonradan olgunlaştığında siyaha yakın bir renk alır. Yağ oranı % 20 olup etli bir çeşittir. 1 kg da ortalama 220 dane bulunur.

İzmir sofralık: İzmir ve Menemen'de yaygındır. Yeşil zeytin salamuracılığına elverişli bir çeşittir. Şekli muntazam ve oval, iri bir çeşittir. Uç kısmında hafif bir sivrilik vardır. Dane rengi açık yeşildir. Yağ oranı % 19 dur. Bir kilosunda ortalama 160 dane bulunur. Bu çeşit söğüt yaprağı gibi ince uzun yaprakları ile diğer çeşitlerden kolayca ayrılır. Periyodisiteye çok fazla mütemayil olduğundan yetiştirici tarafından tutulmaz. Partenokarp meyve yapar.

Çilli: Bornova, Torbalı ve Kemalpaşa'da mevcut bir çeşittir. Bölgede yerel olarak Geles ve Provens diye de isimlendirilir. Sarkık ve yayvan büyüyen bir çeşittir. Çeşidin en önemli özelliği koyu yeşil rengi üzerinde beyaz beneklerin bulunmasıdır. Bu nedenle Çilli adı verilmiştir. Daneleri muntazam, yuvarlağa yakın tombuldur. Yağ oranı % 20 dir. Çok etli bir çeşit olup, kiloda ortalama 200 dane bulunur. Yeşil salamuralık bir çeşittir.

Erkence (Yerli İzmir): İzmir civarının yerli bir çeşididir. Ağacı kuvvetli büyür, yağlık bir çeşittir. Meyvesi erken olgunlaşır ve ağaçtan kendiliğinden veya hafif darbe ile kolayca düşer. Buna karşın çok kuvvetli bir periyodisite gösterir. Siyah, sap ve uç tarafa doğru oval olan bir daneye sahiptir. Çeşme ve Karaburun taraflarında hurmalaşan ve Hurma zeytini denen çeşitte Erkence çeşididir. Yağ oranı % 22 dir.

Çakır: Kuvvetli büyüyen bol dal ve yaprak meydana getiren, İzmir civarının yağlık bir çeşididir. Armut şekilli bir daneye sahiptir. Meyve geç olgunlaşır ve ağaçtan kolay düşmez, derim anında fazla dal kırılması olur. Periyodisite belirgindir. Geç olgunlaştığı ve danenin sert olması nedeniyle zeytin sineğine dayanıklılığı iyidir. Yağ oranı % 22.4 tür.

Güneydoğu Anadolu

Halhalı: Bölgenin en yaygın çeşididir. Çok yağlıdır. Yağ oranı % 30'un üstündedir. Danesi orta irilikte, hafif oval ve rengi parlaktır. Et çekirdekten kolay ayrılır. Bu nedenle kırma zeytin olarak fazla kullanılır. Kiloda 260 dane bulunur. Verimli, sıcak ve soğuğa dayanıklı bir çeşittir.

Kilis yağlık: Kilis'te lokalize olan bu çeşit yağlıktır. Yağ oranı yüksektir. % 27-35. Ağacı kuvvetli büyür. Soğuk ve sıcağa dayanıklı, verimli bir çeşittir. Fakat fazla küçüklü yani pertenokarp meyve yapar.

Kan Çelebi: Gösterişli ve muntazam şekillidir. Yağ oranı düşüktür. % 15-16 dır. Meyve tombul fıçı biçimindedir. Danenin kemal devresinde suyu pembe kırmızıdır. Bu yüzden Kan Çelebi ismini almıştır. Yeşil salamuralığa çok uygundur. Kiloda ortalama % 170-180 dane vardır. Ağacı soğuğa dayanıklıdır.

Kalembezi: Nizip'te yaygındır. Yağ oranı düşüktür% 15. İri çekirdekli, çok sert ve gayri muntazamdır. Bölgede fazla tutulmaz, verimliliği iyi, soğuk ve sıcaklığa dayanıklılığı azdır. Yeşil salamuralık bir çeşittir. Kiloda ortalama 140-150 dane vardır.

Çelep: Halfeti'de yaygın, yuvarlak, gösterişli, yeşil salamuralık bir çeşittir. Çekirdeği iri, yağ oranı düşüktür. % 13-16 dır. Kiloda ortalama 180 dane vardır.

Nizip yağlık: Ağacın büyümesi, verimliliği, soğuk ve sıcağa dayanıklılığı iyidir. Yağ oranı yüksektir. % 25-33. Kiloda ortalama 530 dane vardır. Olgunlaşması geçtir. Nizip'te fazla olmakla beraber bölgede yaygın bir çeşittir.

Fırat zeytini: Çok iri ve yuvarlak bir çeşittir. Kiloda 62 dane vardır. İri bir erik büyüklüğündedir. Yağ oranı % 25 dir. Beyaz yumuşak ve çok lezzetli bir eti vardır. Yeşil salamuralık bir çeşittir.

Akdeniz

Bölgenin önemli çeşitleri: Tavşan yüreği (Ters yaprak). Yağ ulağı. Sarı ulak ve Topak ulaktır. Yağ ulağı ve Sarı ulak yağlık. Tavşan yüreği ve Topak ulak ise salamuralıktır. Tavşan yüreği bölgenin iyi özelliklere sahip yeşil salamuralık bir çeşididir. Orijini Fethiye'dir. Ağacı kuvvetli büyür, büyükçe yayvan, sarkık bir taç oluşturur, meyvesi iri oval, yüreğe benzer. Et çekirdekten kolay ayrılır. Bir kilodaki dane sayısı 164 dür. Yağ oranı % 20.20. Genellikle düzenli ürün verir. Meyve eti yumuşak olduğu için zeytin sineği ve güvesine karşı duyarlıdır. Meyvesi yöre halkı tarafından yeşil salamuralık olarak tercih edilir. Bölgede delice boldur. Bu deliceleri aşılamak için Memecik, Kan zeytini, Tavşan yüreği, Yağ ulağı, Ayvalık, Topak ulak, Sarı ulak, Haşebi, Halhalı ve Domat bölge için standart çeşitler kabul edilmiştir.

Karadeniz

Otur: Yeşil salamuralık, iri çekirdekli
Satı: Salamuralık, beyaz daneli, küçük çekirdekli, verimli
Tavlı satı: Satıdan daha gösterişli,
Butko: Yağlık, yuvarlak daneli, etli bir çeşittir,
Görvele: Ufak yuvarlak daneli, sofralık bir çeşittir.
Trabzon (Akçaabat): İline ait zeytin çeşitleri:
İsrongil: Yağlık, zeytin sineğine hassas,
Züraliye: Sarı zeytin, yağlık, verimli bir çeşit,
Marendi: En erkenci, verimi az, periyodisitesi şiddetli, salamuralık,
Marentilli: Salamuralık, verimli, zeytin sineğine dayanıklı,
Pastos: Salamuralık, zeytin sineğine en dayanıklı, lezzeti ve yaygın,
İnce yağlık: Küçük meyveli, makbul bir çeşit değil.

Haftanın Videosu

önceki videoları izlemek için lütfen sol üst köşedeki oynatma listesi ikonuna tıklayınız...www.muzikguncesi.com/